Green tara

Шанхайн Экспо дэлхийн анхаарлыг татаж байна

Монголын павильоны дизайн “Говь ба хот” сэдэвтэй байна.  

 世界关注上海世博会

蒙古国馆主题图案初步定为“戈壁与城市”

Ардын өдрийн сонингийн МУ-д суугаа сурвалжлагч Хүовень

本报驻蒙古国记者　霍文

2010 оны 2 дугаар сарын 11 өдөр

2010年02月11日《人民日报》

МҮХАҮТ-ын орлогч дарга Ц.Янсанжав: ”Шанхайн дэлхийн экспо бол Монгол улсыг дэлхий дахинаа таниулан сурталчлах чухал индэр байгаад зогсохгүй Монгол Хятад хоёр орны бүх талын хамтын ажиллагааг шат ахиулах өргөжүүлэх  алтан боломж” гэлээ.

 “Шанхайн экспо 2010-ын үндсэн сэдэв нь “Сайхан хот, Сайхан амьдрал”. Энэ сэдэвтэй уялдуулан Монголын павильоны  сэдвийг “Говь ба хот” гэж сонгосон. Монголын өргөн уудам нутаг байгалын түүхийн дурсгал, хөшөө цайдмаар асар баялаг. Энэ бол Монголын“Талын улс” гэсэн эртний имиж юм.  Гэтэл сүүлийн хэдэн жил манай говийн бүс нутгийн стратегийн томоохон орд газрууд дэлхийн нийтийн анхаарлын төвд байх болсон. Эдгээр орд газруудыг түшиглэн орчин үеийн хотууд сүндэрлэн босох болно.Эртний өнгө төрх, орчин үеийн хэв загвар-энэ бүхэн Монголын ирээдүйн хөгжлийн онцлог байх юм “  гэж Базарсад танилцуулан ярьсан юм.

.........Цааш нь унших..........

          Өнөөдөр www.youku.com  дээр НТВ телевизийн "Үнэн үү?" Ток шоуг үзлээ. Дуучин Жавхлан оролцжээ.  Нэвтрүүлгийн жанарт нийцүүлэх гэж тэгсэн үү эсвэл хөтлөгчийн хувийн тоглолтоос болсон уу энэ удаа Жавхланг барьц алдуулах гэж арай л гар хөл дээр нь халуун кофе асгасангүй. Хөтлөгчийн асуултууд нь ёстой хөх инээд хүргэсэн. Бас тэдгээр ядмагхан асуултанд нь тааруулж Жавхлан ч ядруухан хариулсан шиг санагдсан. Сэтгүүлзүйн үүднээсээ бол нэвтрүүлэг эсвэл нийтлэл нь ямар нэгэн сонин содон шийдэл, имиджтэй байж, бас түүнд нь олон сонсогч, үзэгч, уншигч татагдан, ямар нэг сайн муу эерэг сөрөг хариу үйлдэл үзүүлэх нь маш сайн үр дүн л дээ. Гэвч тоймгүй олон сайт дээрээс Жавхлангийн мууг үзэж, тэнэгийг гайхан бичсэн комментуудыг харсан учир би ч өөрийн бодлоо хуваалцъя гэж бодсон. Үнэндээ бол хөдөөний засрахгүй мулгуй, ном уншдаггүй тэнэг, боловсролгүй дипломгүй бүдүүлэг харанхуй гэж элдвээр гоочилж, янз бүрээр муулаад байгаа тэр хүмүүсээс Жавхланг өмөөрч өмгөөлөх гэсийн.  Яг л түүний аав нь ээж нь, ар гэр нь юм шиг.... түүний төлөө өмөлзөх гэсийн.... Дашрамд хэлэхэд хүний олон хүнээ барьж иддэггүй юм....

          Жавхлан сайхан эр хүн, сайн дуучин. Ухаантай, бодолтой, хэрсүү, сайхан ч ярьдаг хүн. Агуулгынхаа үүднээс энэ нэвтрүүлгээр өөрийгөө давгүй сайхан илэрхийлсэн гэж би бодож байна. Түүний  хурдан удаан ярих нь гол биш ээ. Өөрийнхөөрөө чөлөөтэй тайван ярьж байсан. Тэр хүнийг дуурайж аягласангүй, бусдыг хуулж маягласангүй. Үнэндээ Жавхлангийн үг бүрээс хаанаас ирсэн хийгээд хаашаа яаж явахаа мэддэг, өөрийнхөө дотоодод бага ч гэсэн нэвтэрсэн эгэл монгол эр хүний энгүүн сайхан ухаан мэдрэгдэж байсан.

          Диплом өвөртөлсөн хүн болгон өндөр боловсролтой, бусдын төлөө өөрийн биеийг дайчилж чадах "сайн" хүн байдаг юм биш ээ. Хэрэв чи олон сургууль дүүргэсэн олон дипломтой болгоныг "сайн" хүн байх ёстой гэдэгт гар өргөж байгаа бол өнөөдөр энэ эх орон чинь, энэ гэр орон чинь ямархуу байдалтай байгаад хараад нэг үзээрэй. Харин ч надад заримдаа тэр дипломтой мэргэд чинь л улс орон ард түмнийг хойш татаж байгаа мэт санагддаг юм шүү.

         3 сая хүрэхгүй хүнээ хүний дайтай амьдруулж чадахгүй, улс орноо улсын дайтай аваад явж чадахгүй байгаа арчаагүй хоосон толгойтнууд 76 суудал дээр чинь ангайж идэж, алцайж хэвтэж байна. "Нарантуул"-ын Сайхансамбуу гэж сайхан нэртэй панзчин хүртэл эдийн засгийн магистр юмуу доктор гээд л Их Хуралд чинь нэрээ дэвшүүлж, жирийн олны хормой хотноос саасан бохир мөнгөөрөө дээшээ гараад суудал бузарлаж, бүх ард түмэн яг өөртэй нь адилхан баян тансагт умбан байгаа мэт жаргалтай инээмсэглэл тодруулан суугаа нь үнэн биз дээ. Юу хийсийн? Хүний урманд төрсөн хүүхдүүдээ ч олигтой хүн болгож чадаагүй энэ мэт эрхэм хүмүүс таны болон таны хүүхдийн төлөө, цаашлаад эх орны ирээдүйн хөгжлийн төлөө юу хийж чадах юм? Сайхансамбуу гуайн сайхан хүү нь монголд 1 литр бензиний үнэ 100 доллар болохыг хүлээгээд сууж байна гэхийг нь хавийн улс амьтан чихээр сонссон байна билээ. Тэр үед Улаанбаатар хотод гав ганцаараа машинтай сүнгэнэх юм байх аа. Тэнгэр бурхан минь. Яасан хар гай вэ? Ямар харалган бодол вэ? Энэ бол жинхэнэ солио, хийрхэл, "Диплом"-той тархины тураал. Өнөө алдарт монголч эрдэмтэн доктор гэгддэг Япон эмэгтэй Кимүра Аяакогийн хичнээн их идэж уусан ч бүр нэг идэж уусан шинжгүй Монголын урт ходоодтонгууд, алт мөнгө хичнээн ихээр нь хараад бүр хармайлсан ч нүд нь өөхөлдөггүй цэхэр хараатнуудын тухай бичсэн "Тархины тураал" нэртэй нийтлэлийнх нь онож хэлсэн ганц сайхан дүрслэл санаанд буучихлаа байна.

        Тийм байтал яалаа гээд зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр нэг амьдрах гэсэн аавын хүү, сайхан монгол эр хүн эгэл ардын хүү санаж сарвайгаад хүрдэггүй тэр өндөр сэнтийд нь гарч үгээ хэлж болдоггүй юм?

.......цааш нь унших.........

        Орчимд найзууд маань Монголоос шинэхэн цасны мэнд хүргэх боллоо. Тэр тоолонд Шанхайд бороошиж таарахыг яана. Бороотой бүрхэг өдөр, яс тогшсон зэвүүн хүйтэн үеэр гэртээ хурдхан буцаж очоод, дотно хайрт хүмүүстэйгээ будаатай цай уунгаа урьд хождын болсон хөгтэй хөөртэй явдлуудаа хуучлаад, дулаахан хөнжилдөө хамраа шургуулан суухсан гэж мөрөөдөнө. Нэгэнт хүний газар гүний нутагт эрдэм сурахаар ирсэн болохоор эндэх жихүүн хүйтнийг урьхан хонгор салхи мэт сэтгэж,  фронт руу цаашаа довтлоод л байхаас өөр аргагүй. Хэ хэ.

        Заримдаа шантрах үе гарах юмаа. Тэр үед урт сайхан дуунуудаа сонсоно доо. Зөвхөн монгол нутагт унаж, монгол шороон дээр тоглож өссөн хүн л мах цусаараа, элэг зүрхээрээ мэдэрч чадах тэр л аялгуу дуунуудыг... Нэг удаа өрөөний Африк охин Мари маань уртын дуу сонсчихооп, "Сүда,,, Энэ тэгээд дуу юм уу? Яагаад үг хэлэхгүй байгаа юм бэ? " гэж асууж байсан шүү. Хэдийгээр урлаг, тэр дундаа дуу хөгжим хил хязгааргүй эрхэм дээд зүйл хийгээд сонсголтой хэн гуай ч ойлгож чадах ч гэлээ уртын дууны гайхамшгийг бол зөвхөн монгол хүн л мэдэрч ойлгож чадах юм байна даа гэсэн бодол толгойд зурсхийж байсан. Уртын дуу хэдэн мянганы туршид уудам тал нутагт маань зүрхнээс зүрхэнд дамжин шуранхайлагдан ирсэн учир бид түүнийг чихээрээ биш элэг зүрхээрээ сонсох нь аргагүй байх даа.

                          

       Хэд хоногийн өмнө "Монгол ардын уртын дуу" нэртэй нэг сайхан ном интернэтээр захиалж авсан юм. Өвөр монголын боловсролын хорооноос эрхлэн гаргасан энэ ном миний өмнө нь худалдан авсан "Монгол ардын дууны 100 бадаг" номыг  бодвол хамаагүй олон дуу багтаасан хийгээд Ар, Өвөр монголын уртын дуунуудыг олон хувилбар, үүх түүхийн хамт худан монгол бичгээр хэвлүүлснээрээ нилээд онцлогтой шиг санагдсан.

       Би уртын дуунд ухаангүй хайртай. Хархан бага байхын л түүнд бүх сэрэл мэдрэмжээрээ уягддаг байсансан.

Ингэхэд найз минь, чамаас асууя. Уртын дуу сонсохоор чамд ямар мэдрэмж төрдөг вэ?

Надад ч бас тийм мэдрэмж төрдөг.

        Гэвч хамгийн хачирхалтай нь саяхныг болтол зарим уртын дууны үгийг төдийлөн анзаарч байгаагүй байх юм. Тэгэхээр зарим талаар Марийгийн зөв ч байж болох мэт санагдсан. Нээрээ уртын дуунд юу гэж дуулаад байдаг билээ дээ? Золоор ихэнх уртын дуу дууныхаа эхний мөрөөр нэрлэгддэг учир, "Уяхан замбуу тивийн наран" ч юмуу эсвэл "Хүрэн толгойн сүүдэр","Нарийн сайхан хээр" гэх мэтийг цээжээр хэлж чадах хүн олон гарах байх. Гэхдээ уртын дуучдыг тооцохгүйгээр аль нэг уртын дууны үгийг бүтэн мэддэг хүнийг монголоос ол гэвэл эгээ л далайгаас зүү хайх дайны юм болох байх даа. Мөрийцөхөд ч бэлэн байна. Учир нь би ч тэр бүлэгт хамаарагдана шүү дээ.

       Энэ ном хэд хэдэн талаараа надад гүн сэтгэгдэл үлдээсэн. Нэгд би бага ахуйдаа сурч байсан монгол бичгээ сайхан сэргээж байна. Хоёрт нь уртын дууны үгсийг мэддэг болж байна. Гуравт гэвэл монголын хэл соёлын язгуур охь ундрага нь уртын дуунд хадгалагдан байгааг олж мэдлээ. Үнэхээр дээд монгол хэл гэж байдаг бол тэр нь уртын дуун доторх монгол хэл мөнөөсөө мөн байх. Магадгүй зөвхөн уртын дуугаар ч зогсохгүй байх л даа. Эртний шүлэг туульс бүгд л багтана. Гэвч найзууд аа, энэ удаа уртын дууг онцолъё оо.

        Манай interculture гэдэг хичээл дээр нэг Герман багш ярьж байсан. Хүн төрөхтний хэл соёлыг High context, Low context-тэй  гэж хувааж болох гэнэ.  High context -тэй хэл соёл нь агуулга гүн, хэл яриа цөөн байх юм гэнэ. Эсрэгээрээ Low context нь яриа их, агуулга илэрхий бөгөөд гүехэн байхыг хэлдэг бололтой. Би л ингэж ойлгосон шүү. Бурхан минь, үүн дээр гажуутай зүйл байвал засаж залруулаарай та минь.

        Магадгүй орчин үеийн монгол хэл соёл Low context бүхий рүү нь бараг орчихсон байх гэж би дотроо бодсон шүү. Үл ойлголцол үүсгэхгүйн тулд, тал засахын тулд, сайшаал хүртэхийн тулд гэх мэт олон зорилгоор өнөөдрийн нийгэмд бид маш олон зүйлийг тайлбарлан ярих хэрэгтэй болсон. Хамгийн инээдтэй нь олон хүн хайраа илчлэхдээ яг чалчигч шиг л, яагаад дурласнаа яриад л... Нээрээ бас сексийн үед ярьдаг зуршилтай хүмүүс ч байдаг...

        Та нар анзаарч байсан бол монгол ардын дуу, тэр дундаа уртын дуунууд ихэнх нь хайрын дуу байдаг. Хэдийгээр "Хүрэн толгойн сүүдэр", "Алсын газрын зэргэлээ", "Эр бор харцага" гэж дуулаад байгаа боловч цаана нь үгээр хэлж үзгээр бичишгүй хайрын нандин сэтгэл, дурлалын гэгээн илч нуугдаастай... ... Гэтэл одооны дуунууд ямар билээ дээ? Би чамд хайртай, хайрлаад байхад чинь хайр даахгүй бол больчихъё л доо... хэхэхэ гэх мэт...

         Энэ бол Монгол хэл соёл бусад ихэнх соёлуудын адил эмгэнэлтэйгээр High -аас Low context рүү уруудан буйг бэлхнээ харуулж байгаа наад захын жишээ юмуу даа.

За ингээд олон үггүй та нартайгаа эртийн өвгөдийн оюуны охь, уртын сайхан дуунуудаас хуваалцъя...

...... цааш нь унших......

МУ-ын ЗГ-ийн Х гишүүн:“Хятадууд Монголын газрын тосны хайгуулд 500 сая ам доллорын хөрөнгө оруулалт хийсэн ч ашиг тун бага хүртэж байна”             

Хятадын Глобал таймс сонин
2009-10-27

       Хятадын газрын тосны хайгуул, олборлолт эрхэлдэг хамгийн том компани болох Хятадын vндэсний газрын тос, байгалийн хийн компани (CNPC-China National Petroleum Corporation) Монголын газрын тосны хайгуулын салбарт 500 сая ам доллорын хөрөнгө оруулсан ч ашиг тун бага хүртэж байна хэмээн МУ-ын засгийн газрын нэгэн эрхэм гишүүний хэлснийг Ройтерс агентлаг 10 дугаар сарын 26 –нд мэдээндээ иш татсан байна.
       Монгол улсын газрын тосны орд газрууд Монгол, Хятадын хилийн бүс нутагт голчлон төвлөрдөг. Тус улс 1997 онд анхны цооногоо амжилттай өрөмдөж, түүнээс хойш 30 гаруй мянган тонн түүхий тос олборлосон бөгөөд бүгдийг нь Хятад руу экспортлосон.
       Монгол улс бол Азийн төв хэсэгт оршдог, газар нутаг өргөн, хүн ам цөөн, эдийн засгийн хөгжил муутай улс юм. Тус улсын газрын тос, байгалийн хийн хайгуул, олборлолтын ажил маш доогуур түвшинд явагддаг. Өнгөрсөн зууны сүүлээс л цөөн тооны цооногуудад өрөмдлөг хийж эхэлсэн. Үүнээс өмнө арилжааны өндөр ашиг бүхий орд илрүүлж байгаагүй юм. Монгол улсын ерөнхийлөгч Н.Багабанди 2004 оны 7 дугаар сард Хятад улсад айлчлал хийхдээ Хятадын компаниудыг энэ салбарт Монголын талтай хамтран ажиллах санал тавьсан.

.......цааш нь унших.......

2009 он бол Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарласны 98 жилийн ой.                   

1246 оны YII сард Монголын гуравдугаар их хаан Гүегээс Европ дахины Пап лам Ромын шашны хаанд өгсөн төрийн бичигт дарсан Их Монгол улсын далай хааны тамга.

          Жил жилд л энэ хэдэн баярын өдрөө холиод хутгахчих юмаа . Ялангуяа улс тунхагласны баярын тухайд. Жил бүрийн 11 дүгээр сарын 26 -нд монголчууд бүх нийтээр амарч, Фм радио, телевиз зурагтаар энэ өдрийг улс тунхагласны баяр хэмээн сүр жавхлантай зарлаж, хүмүүс бие биедээ тусгаар тогтнолын . . ойн баярын мэнд хүргэж мессэж нисгэн, муу эр дайнд хөөрдгийн үлгэрээр зарим нэг нь дотроо баярлуулан хөөрцөглөнө. Ер нь хавтгай сайхан тэмдэглэдэг л дээ.

          Том хотын алслагдсан жижиг мухарт суугаа бидний 5 монгол залуу ч хуушуур хайрч, нийслэл салат хутгаж, монгол маягаар сайхан тэмдэглэлээ. Дүү нарынхаа буянд энэ орой сайхан ярьж хөөрч суулаа. Аливаа нэгэн баярын бэлгэдлийн чанар нь их байх юм даа. Яг үнэндээ бидний хувьд энэ өдөр улс тунхагласны ойн баярын өдөр үү, үндсэн хууль баталсан өдөр үү эсвэл ардын хувьсгал ялсан өдөр үү гэдэг нь онцын чухал биш харин бүгдээрээ ширээ тойрон суугаад, монголынхоо тухай, нийгмийн тухай өөрсдийн бодол санаагаа хуваалцан, эх орныхоо ирээдүйг сайхнаар зөгнөн суух нь яахын аргагүй хамгийн аятай таатай зүйлээ.

          Гэвч өмнө нь би нэг хичээл дээр илтгэл тавихдаа 1921 оны 7 сарын 11 -нд Монгол улс тусгаар тогтнолоо тунхагласан юм гэж ярьсан тул энэ орой биднийг тусгаар тогтнолын баяраа тэмдэглэж байна гэхэд миний найзууд Мари, Тофи нар нилээд гайхлаа. Тэдний гайхсан харцыг хариулж би ч бушуухан ам нээж "Энэ өдөр бол манай анхдугаар шинэ үндсэн хууль баталсан өдөр юм" гэлээ. "Яагаад монголчууд жилд хоёр удаа улс тунхагласны баяр гэж тэмдэглэдэг юм бэ? " гэж монголд очиж байсан олон гадаад найз маань асуудаг байсан. Үнэндээ энэ бол эх толгой нь мэдэгдэхгүй болсон завхрал. Монгол нийгэм даяараа туссан толгойн өвчин. " 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Монгол улс Манж Чингийн дарлалаас гарч, 8 дугаар Богд Жавзандамбыг хаан ширээнд суулган, Монгол улс тусгаар тогтнолоо анхлан зарлан тунхагласан. Гэвч тухайн үеийн түүхэн нөхцөл байдлын улмаас Сүхбаатар тэргүүтэй ардын журамт цэргүүд Ардын хувьсгал хийж ялаад, 1921 оны 7 сарын 11 -нд Да хүрээнд Монголын тусгаар тогтнолыг дахин зарлан тунхаглаж, тэр өдрөө Наадам хийж ялалтаа тэмдэглэсэн. 1924 оны 11 сарын 26 -нд Бүгд найрамдах Монгол ард улс байгуулагдаж, анхдугаар шинэ үндсэн хууль баталсан" гэж над шиг муу оюутан бүсгүй энэ асуудлыг хөндсөн тэдгээр гарын арван хуруунд  ч хүрэхгүй гадаад найздаа учирлалаа гээд яах юм? Жинхэнэ олон улсын онигоо.

          Энэ онигоо зөвхөн тусгаар тогтнолын баяраар дуусахгүй, цагаан сар буюу хаврын баярыг бас хамаарна. Жил жилийн цагаан сар гэж лайтай гайтай баяр нэг ширхэг байх боллоо. Шар зурхай юу Төгс буянт уу? Төрөө дагаж шинэлэх үү? Түмнээ дагаж шинэлэх үү? Ёстой нэг завхарсан заваан юм болох болов. Бид ч яахав энэ тогоон дотроо хөл хөлөө жийлцээд яаж ч аяглаж авирлаж болно. Та минь минь,,, Цаана чинь биднийг шоолж элэгээ хөштөл инээх, эрүүгээ чилтэл хөхрөх харийн хүмүүс улам л нэмэгдэн байна. Өнгөрсөн жил, бас уржнангийн цагаан сараар Хятадын нэгэн сонинд жил жилийн цагаан сар дөхөөд ирэхээр Монгол ЦУРХАЙЧИД хоёр хуваагдан, ард түмэн нь яах учраа олохгүй сандардаг тухай нийтлэлүүд гарч байсан шүү. Энэ жил ч гарах л байх. Энэ мэтчилэн дэлхий даяар биш юмаа гэхэд урд хойд хоёр хөрш маань ядаж л нэг хэсэг шоолох юмтай л болж байгаа нь тэр л дээ.

          Хөршүүдээ унтуулахгүй архидаад л хэрэлдээд байдаг эр эм хоёр шиг...Ёстой болимоор юм. Ер нь тэр цагаан сар чинь бэлгэдлийн баяр болохоос биш сар хэзээ мандахтай тийм ч холбоотой биш шүү дээ. Ард түмнээ ч ядраагаад, гадаад улс орныг ч төөрөгдүүлээд. Ингээд яах нь мэдэгдэхгүй алцганаад байхаар, ядаж л Монгол Цагаан сарыг үзэх гэсэн гадаад нөхдүүд Өвөр монголд юмуу Хятадад буугаад үлдчихдэг юм байгаа биз дээ? Зурхайч биш ЦУРХАЙЧИД болих хэрэгтэй. Олон улсад Монголын нэр төрийг унагахаа болих хэрэгтэй. Тэгээд ч Чингисийн шар зурхай л гэнэ. Заавал хятадыг дуурайх гээд байгаа юм уу хаашаа юм?  Тэр Хятад сонины нийтлэл дээр: "Зарим цурхайч нь манай Хятад зурхайг дагах гээд зарим нь хуучин Төвд зурхай барих гээд талцчихдаг" гэж тодорхой бичсэн байсан. Хятадаас юуг ч яаж ч авч болно. Гэхдээ зурхайгаа ядаж хэвээр нь орхи. Тэгэх үү? байгаа юмаа байгаагаар нь үлдээ.

          Энэ төрийн эрх баригчид улс тунхагласны баярыг нэр мөр болгож, ард түмнийг бас гадаад улс орныг ч төөрөгдүүлэхээ зогсоомоор. Үүрэн телефоны компаниудаас хахууль авчихсан юмшиг дуугүй суухаа болимоор. Учир нь энэ өдөр чинь 1 хүн дор хаяж 5 хүнд баярын мэнд хүргэсэн СМС явуулж, утсандаа их нэгжтэй нь дуудлага хийж байгаа ш дээ.

........цааш нь унших........

          Саяхан интернэтээр жич танилцсан нэгэн найзаас и-мэйл ирлээ. Нэгэн япон судлаач бүсгүйн бичсэн "Тархины тураал" нэртэй нийтлэлийг хавсаргасан байсан. Аяако гэж өхөөрдөм нэртэй энэ бүсгүй монголд 10 жил амьдрахдаа монголын соёлыг судалсан юм байна. Бас шаггүй хэлний авъяастай нэгэн болохыг түүний монгол бичлэгүүдээс төвөггүй харж болохоор юм. Монголчууд "Тархины тураал"-тай болохыг нийтлэлдээ онцолж ээ. Яахав муу нуухаар сайн илчил гэж, түүний бичсэн зүйлүүд муухай монгол хүний тухай, яг л миний дотор, бидний дотор байдаг тэр л араншинг яруу тод дэлгэсэн байна билээ л дээ.

        Муугаа дуудуулах, муухайгаа илчлүүлэх ямар олиг байхав. Монгол овогтой хүн бүр л үүнийг уншаад эрхгүй цөс нь хөөрч, элэг нь оволзох биз. Гэвч үнэн үг хүчтэй байдаг тул, түүнийг давж биесийг өмөөрөх гэх нь бас жаахан явуургүй юм.

        Үнэндээ алив улс үндэстэн бүрт "төрөлх араншин" гэж байдаг тухай саяхан нэг номноос уншиж суусан юм байна. Магадгүй та өмнө нь "хүйтэн хөндий Англи бүсгүй", "Эрх чөлөөт Америк эр", "Цаг хатуу баримтлах Герман хөгшин", "Хэзээд элгэмсүү Орос ах", "Язгууртаны ихэмсэг соёлт Франц чавка", "Халуухан Бразил залуу","Санаа муутайхан Хятад худалдаачин", "Цаанаа л гүн бодолтой Япон өвөө", "Дээрэнгүй Солонгос уба" гээд л сонсч эсвэл өөрөө учирч ч байсан байх. Зарим хүн дээрхтэй санал нийлэхгүй байгаа нь мэдээж. Учир нь энэ бол би л өөрийн ойлголт бас туршлагаараа үндэстнүүдийн ерөнхий араншинг бяцхан дүрсэлсэн байдал шүү дээ.

        Гэвч үндэстний төрөлх чанар, зан араншин ямар байлаа ч гээд уулын мод урттай богинотой тул хэн нэгэн Монголд төрсөн гэдгээрээ заавал ч "Үхэр монгол" байх албагүй, эсвэл хэн нэгэн  Японд төрснөөрөө "Гэмгүй цайлган буянтан" байх албагүй л дээ.

       Тиймээс эрхэм судлаач Аякогийн бичсэнчлэн Монгол хүн бүр "Тархины тураал"-тай бас ч биш л дээ. Биднийг санаасай, сэхээрээсэй гэж хүсдэг учир энэ хүн ийм нийтлэлүүдийг бичдэг гэж би уншиж байсан юм байна. Сайн л хэрэг. Маш сайн хэрэг. Гэвч өөрийн биеийг магтаад бусдыг доош хийх бас сайн хүний явдал биш л дээ. Ээж надад тэгж сургасан. Миний ээж монгол хүн л дээ. Япон хүн биш. Ээж намайг дэлхийн энх тайван сайн сайхны төлөө бас хорвоогийн амьтай амьгүй хамаг бүхний төлөө амьсгалах тоолондоо буян бодож, ачийг санаж бай гэж сургасан.

Эрхэм судлаачид ийм нэгэн захиаг цагаан тагтаанд дайж илгээлээ.........

.....цааш нь унших........

Нэг мэдсэн чинь Шанхай хотод ирээд 65 хоног өнгөөрсөн байх юм.

Хэдийгээр хичээл сургууль гээд зав муутай байгаа ч гэр орон, найз нөхөд, монгол нутгаа санагалзах нь цөөнгүй. Заримдаа монгол дуугаа сонсоод явж байхдаа учиргүй буцчихмаар, болдог бол шувуу шиг далавч ургуулаад нисээд харьчих юмсан гэж мөрөөдөнө. Бас энд тэнд явахдаа "Монгол"-ын гэх зүйл хайгаад нүд минь гүйчихнэ шүү дээ. Гэхдээ сонин нь Шанхайгаас ногоон хурганы арьс, нохойн битүү туурайг ч олж болохоор дог шүү.
Энд ирснээсээ хойш "Монгол түүх", "Монгол соёл", "Монгол" зүйлстэй бас цөөнгүй таарсан. Түүнийгээ та нартай хуваалцъя.

"Монгол түүх"
                         
                
Шанхайн музей ( Shanghai Museum )-д хадгалагдаж байгаа "Чингис хааны алтан зоос".
2006 онд  Ду вэй шань, Тань Дуан Янь (杜维善, 谭端言) гэж хоёр эх оронч Торгоны зам дагуух эртний улс орнуудын 2000 гаран зоосны цуглуулгаа хотынхоо музейд хандивласан бөгөөд дотор нь энэ зоос байсан байна. Лондонгийн их сургууль, Иелийн их сургууль, Францын үндэсний төв номын сан гээд дэлхийн нэртэй их сургууль, байгууллагуудын судлаачид энэ зоосыг "Чингис хааны алтан зоос" гэж дуу нэгтэй баталсан. Зоосны гадна хүрээн дээр бичээстэй байх үгсийг тайлахад:  "Алтан зоосыг 618 онд 伽兹那 (Que Zi Na)-д бүтээв". Харин зоосны дунд талд "Хаадын хаад, Хамгийн агуу, Хамгийн шударга Чингис хаан" гэж бичээстэй байдаг. Дэлхий дээр ийм зоос ердөө 10 хүрэхтэй үгүйтэй байдаг гэнэ лээ. Би монгол хүн учир надад энэ зоос бол өвөг дээдсээс ирсэн шүтээн эрдэнэ мэт л санагдсан. Дотроо битүүхэн адис авсан гээд л бодчих.

"Монгол" бяслаг

Нэг өдөр хүнсний дэгүүрт явж байлаа. Эндхийн жижиг сажиг жимс чихэр, хорхой шавжны мах бага биш юм болохоор нэг дэлгүүрт ороод бараг ...

....... цааш нь унших..........

           Би мөрөөдөж байна. Яг Мартин Лютер Кинг шиг...

         Би гэдэг хүн өнөөх хямралын гэгдэх үед УБ хотод өсөж төрсөн жирийн нэг иргэн. Бас өөрийгөө боловсролын системийн гажуудалд өртсөн үлгэр жишээ хэлмэгдэгч гэж боддог. Яагаад гэхлээр биднийг сургуульд ороход хуучин босоо монгол бичгийг нийтээр дэлгэрүүлнэ гээд А үсгийг монгол бичгээр зааж эхэлсэн. Хамгийн эхний монгол бичигтэн ангийн бид хамгийн сүүлчийн пионерууд байсан юм. Тэгээд хэд хэд анги үсрээд, бас нэг удаа анги доошилж ч үзсэн. Ингээд нийт сурсан жилээ тооцоод үзвэл ердөө 7 жил. Элэнц хуланцын сайн генийн буянаар бид нийгмийн шалгарал бүхнийг даваад өнөөдөр бусдаас төдий л их ялгарч доош орохгүй явна.  Завсрын үеийнхэн болох биднийг аав ээж ч тоох зав байсангүй. Нийгэм тэр аяараа хямарсан үе байсан шүү дээ. 7 жилийн дотор бүрэн дунд боловсрол эзэмшсэн мундаг хүүхдүүд гэмээр боловч гор нь өнөөдөр гарч ирээд,  юун талх, юун эдийн засаг, юун улс төр, наадам , цагаан сар....бидний толгой өвтгөсөн жинхэнэ асуудал болоод байна. Ямар асуудал мандсан бэ?

    -Номгүй хэлмэгдэгсэд
Бидний үед унших ном  байсангүй ээ. 70 жил болоод бүтээд байсан бүх зүйл үгүйсгэгдсэн байснаас, бас эдийн засгийн хүнд хямрал нүүрэлсэн байснаас биднийг зөв чиглүүлэх хүн байгаагүй юм даг. Мэдээж тэнгэрт хальсан хайрт эмээгээ тооцохгүйгээр. Биднийг гэдэс цатгахын тулд аав минь хөдөө ажилтай, хааяа Эрээн орж бараа дарна, ээж минь хотод хоолны газар ажиллуулна, ажил ихтэй байснаас бүтэн 5 хоног гэртээ ирэхгүй үе ч байсан юм даг. Жаалхан байсан бид томчуудтай шахцалдан картын бараанд очерлодог байснаас биш ном шагайдаггүй байлаа. Гэхдээ огт номгүй байсан гэвэл дэлстүүлсэн хэрэг болно л доо. Би санаж байна. Намайг 5 настай байхад ээж минь надад хүний анатомийн тухай ёстой сайхан хэвлэлтэй шинэхэн ном авч өгч байсан. Тэр үед бас эжий аав маань "Алтан түлхүүр Буратино", "Үүлэн бор" за нэг иймэрхүү номнууд авч өгч байсан шүү. Энэ бол сургуульд орохын өмнөх зүйл л дээ. Үүнээс хойш бол хичээлийн номноос өөр гоё ном ёстой байгаагүй. Байсан ч байж болох. Гэхдээ л бидний ширээн дээр лав байгаагүй. Өө бас санаж байна. 3-4 ангийн үед хичээлээс гадуурх нэг хэвлэл гарлаа. Энэ бол тухайн үедээ манай үеийнхний нууцаар уншдаг байсан "Халуун хөнжил" гэж сонин шүү дээ. Бурхан минь. Миний нэг хайрт эгчийн хүү 3 дугаар анги болчихоод огт уншиж сурахгүй байсан гэнэ. Тэгэхээр нь өвөө нь арга сэдэж, тэр сониныг үзүүлээд байсан гэнэ. Тэгсээр тун удалгүй бүгдийг уншиж сурсан гэдэг шүү.

    -Түүхгүй хэлмэгдэгсэд
Түүхгүй гэдэг нь мөн л өнөө нийгмийн өөрчлөлтөөс өмнө нь итгэж явсан бүх зүйл устгагдаад, бидэнд түүхийг үнэнээр нь мэдэх боломж олдоогүй. Арга ч үгүй биз дээ. Тэр үед бидэнд түүх заах нь битгий хэл өөрсдөө дөнгөж үнэн түүхийн амсарт хамраа шүргүүлж байсан үе шүү дээ. Түүхийн багш нар хэзээ хойно л одоогийн залуучууд цээж дэлдэн хэлдэг өнөө мянганы хүний тухай дугарч байсан санагдана.Түүхээ сайн мэдэхгүйн нэгэн сайхан жишээ бол Монгол орныхоо улс тунхагласны баярыг яг хэзээ гэдгийг улс даяааа мэддэггүй. Үгүй нээрээ, үнэн алж байгаа юм шүү. Монгол улс даяар, тусгаар тогтносон өдрөө 11 сарын 26 гээд байдаг. Үнэндээ энэ чинь үндсэн хуулийн өдөр шүү дээ(1924 он). Бидний тусгаар тогтнолын баяр чинь 7 сарын 11 буюу Ардын Хувьсгалын баяр, бидний Наадам шүү дээ (1921он). Ямар ч хэл дээр гадаадын сайтуудаар хэсээд энэ тухай хялбархан мэдэж болно. Тэд бидний тухай мэдээд байдаг атал бид өөрсдийн тухай мэдэхгүй байгаа нь гутагмшиг.  Улс даяараа, өөрийн тусгаал тогтнолоо 1921 онд зарласнаа бахархалтайгаар үгүйсгэж, өөрийн тусгаар улсын түүхийг 3 жилээр ухрааж байгаагаараа олон улсын доог тохуу, жинхэнэ онигоо болж байгаа юм даа. Олон хятад хүн надаас асууж байсан. Танай тусгаар тогтнолын баяр чинь яагаад жилд хоёр болоод байдаг юм гэж? Гоё шүү. Би хичнээн тэдэнд учирлаад яах юм. Толгойтой бүхэн, тэр ч бүү хэл төрийн тэргүүд нь хүртэл 11 сарын 26 нд зурагтаар зурайж гарч ирээд миний хэлснээс яг өөр юм яриад өгчихөж байгаа юм чинь. Бурхан минь, түүхээ ингэж л мутарладаг улс даа бид чинь. Энэ тухай би 5 жилийн өмнө МУ ын гадаад явдлын яамны сайд асан Ц.Гомбосүрэн гуайн ярилцлагаас мэдсэн юм шүү.

    -Соёлгүй бичиггүй хэлмэгдэгсэд
За тэгээд өнөө монгол бичигтэн анхны ангийнхан 3 дугаар ангиасаа ч билүү крилл цагаан толгой үзэж эхэлсэн. Ингээд л хамаг балаг буцалж эхэлсэн дээ. Нэг бол анхнаасаа л босоо сайхан бичгээрээ явчилгүй. Дундаас нь жинхэнэ бантан зуурч эхэлсэн нь тэр. Одоо манай үеийнхэн дунд босоо бичгээр бичих нь битгий хэл уншиж чадах нь цөөн. Шинэ монголоор хэлзүйн алдаагүй бичнэ гэж ч бараг байхгүй дээ. Миний бичлэгээс ч үүнийг хялбархан мэдэж болох байх.  Бодоод байх нь шинэ үсгийн хэлзүй энэ тэр чинь хэдэн эрдэмтэн мэргэдийн толгойг одоо ч өвтгөсөөр байгаа мэт. Уг нь яршиг дөө. Дэндүү нарийвчилж хүндрүүлэх шаардлагагүй юм шиг. Бид л гарамгай хэрэглэж, хялбархан ойлгож байх ёстой юм биш үү дээ.  За ингээд л ойд төөрсөн сармагчин адил бидний үеийнхний бичиг үсгийн соёл иймэрхүү түвшинд.

          Монголын өв соёлын талаар бол яриангүй Социолизмын бүтээн байгуулалтаар соёлоо нухчин дарсан хүмүүс дөө бид. Бидний үе битгий хэл манай аав ээжийн үеийнхэн энэ талаар паг шүү дээ. Эрх биш ардчилал гарч, шашин шүтэх хийгээд өөрийн зан заншлаа сэргээж болохоор болсон учир Цагаан сар мэт сайхан баяраа тэмдэглэдэг болж, бидний хэдэн хүүхэд энэ мэт ойр зуурхан зүйлээ халтар мултар гадарлаж эхэлсэн билээ. Өө тийм, бас ачит эмээ өвөөгийнхөө буянаар босгон дээр гишгэж болохгүй гэх мэт зарим нэг мухар сүсгийн ч гэмээр юм уу, ямар нэг тайлбаргүй зан үйлүүдийг хагас дутуу сонсож авснаа энд онцгойлон дурдах ёстой.

.........цааш нь унших...............

       Ирэх долоо хоногийн External communication гэдэг хичээл дээр би гэдэг хүн энэ хичээлийг сонгон судалж буй ганц гадаад оюутан болохын хувьд Сайхан Монгол орныхоо 2008 онд болсон онцлох мэдээнүүдээс ангийн хятад нөхөд болон багшид танилцуулах ёстой болчихоод энэ мөчөөс толгойгоо гашилган сууж байна.

        Мэдээж ангийн нөхдийн ихэнх нь Хятадын урд нутгуудаас болон Шанхайн хүмүүс учраас монгол орны тухай, тэр тусмаа манай хэвлэл мэдээллийн салбарын хөгжил цэцэглэлтийн тухай олигтой мэдээлэлгүй нь тодорхой. Тиймээс энэ удаа 2008 оны оцлох мэдээнээс түрүүлээд  Социолист монголоос хэрхэн Ардчилсан монгол болсон тухай, энэ өөрчлөлт Сайхан монгол оронд минь ямар зүйлүүдийг авч ирсэн тухай, тэр тусмаа хэвлэл мэдээллийн салбарт ямар их өөрчлөлт, үсрэнгүй хөгжил гаргасан тухай товч яръя гэж бодож байна.

        Дээрх хэсгээ дуусгаад жинхэнэ даалгавартаа орны доо. 2008 онд болсон онцлох мэдээ гэдэг маань онцлох үйл явдалуудтай шууд холбогдох нь ойлгомжтой. Тэгэхээр бодоод байхад манайд болсон хамгийн том үйл явдлуудаас гэвэл Олимпиос медаль авчирсан Ардын таван баатарын тухай, Атрын гуравдугаар аяны тухай, Азийн чонын хортой архи олон хүний амь сүйдэлсэн тухай, эсвэл УИХ ын сонгуулийн тухай ярьж болохоор байна. Атал нөгөө  7 сарын 1-ий эмгэнэлт хар өдрийн тухай мэдээллээс илүү гарах онц мэдээ 2008 онд үгүй алга шигээ.

        7 сарын 1 нд чухам юу болсон хийгээд аль улс төрийн хүчний турхиралт явагдсан хийгээд хэн нь энэ үймээнээс юу хожсон бэ энэ тэрийг огт ярихгүй ч энэ үйл явдал Ардчилсан Монгол орны хэвлэл мэдээллийн салбарыг яаж амьдаар нь боомилж байсныг эргэн санах ёстой.

         .................Цааш нь унших...............